Yapıcı Eleştiri Nasıl Yapılır?

Olumlu Eleştiri Nasıl Yapılır?

Eleştiri, bir eser, bir konu ya da bir kişiyi doğru ve yanlış yönleriyle anlatmaktır. Bunu yaparken bazen eleştirdiğiniz kişi üzerinde yıkıcı sonuçlar yaratabilecek kadar acımasız davrandığınızı hiç düşündünüz mü? Üstelik, gayet iyi niyetli olduğunuz halde.

Geçtiğimiz günlerde, bir yazar arkadaşımızın, kendi kitabıyla ilgili bir yorumdan olumsuz etkilendiğini gördüm.  Aslında buna yorum da denemez ya, o da ayrı mesele.  Günlerce, aylarca hatta bazan yıllarca emek verilerek ortaya çıkan bir eserin, bir iki cümleyle karalanmaya kalkışılması hiç hoş değildi. İnsan, hiç olmazsa emeğe saygı göstermeli diye düşündüm ve oturup bu yazıyı yazdım.

Aslında bu içerikte bir makale yazmayı uzun süredir istiyordum. Yukarda bahsettiğim olay beni ister istemez  eleştiri üzerine yeniden düşünmeye yöneltti. Eleştiri yaparken amacınız karşınızdaki insanı kırmak, küçümsemek, boğmak, hevesini kursağında bırakmak ise bu yazıyı hiç okumayınız. Onu nasıl olsa siz en mükemmel şekilde becerecek yeteneklere zaten sahipsinizdir.

Yok eğer, bir eleştiride bulunurken veya bir yorum yaparken amacınız karşınızdaki kişiyi olumlu yöne sevk etmek, gelişmesini sağlamak ise birkaç dakikanızı bu yazıya ayırmanızı sizden rica edeceğim. Çünkü, sadece birkaç ufak noktaya dikkate ederek, yapıcı bir eleştiriyi en verimli bir şekilde yapmak mümkündür.

Yapıcı eleştiri yaparken ya da yapıcı bir şekilde geribildirimde bulunurken göz önünde bulundurmamız gereken hususlar nelerdir? Gelin bunlara bir bakalım:

 Yapıcı eleştiri nedir?

Yapıcı eleştiri, başka birinin yaptığı herhangi bir iş için mantıklı ve geçerli sebeplere dayanarak bir fikir önerme sürecidir. Dostane bir tavır ile yapılması gereken yapıcı eleştirinin amacı, sonucu ya da ortaya çıkan şeyi iyileştirmektir.

Yapıcı eleştiri ve yıkıcı eleştiriyi birbirinden nasıl ayırırız?

Yapıcı ve olumlu eleştiriyi yıkıcı ve olumsuz eleştiriden ayırmanın ilk yolu önce eleştirinin niyetine bakmaktır. Yapıcı eleştiri, kişiye, davranışını ya da yaptığı işi iyileştirmesi konusunda yardımcı olmak amacı ile yapılır.

Yapıcı eleştiriye bir örnek: 

Yemek yedikten sonra kirli tabaklarını bulaşık makinasına yerleştirmeni gerçekten çok isterdim. İşten yorgun argın gelince, kirli tabakları lavabonun içinde ya da masanın üzerinde bulmak beni gerçekten üzüyor.

Negatif eleştiriye bir örnek:

Tembelin tekisin! Bulaşıkları yıkamayı her zaman bana bırakmandan nefret ediyorum!

Eleştirinin odak noktası ve netliği:

Yapıcı eleştiri net bir şekilde hataya odaklanır ve bu hataların nasıl düzeltilebileceğine dair akıl verir. Eleştiriyi alan kişinin zihninde, bu hatayı düzeltme adına net bir fikir belirmelidir.

Net eleştiriye bir örnek:

Bazı insanlar konuşurlarken laflarının kesildiğini düşünür. Böyle bir ortamda sözünüzün kesildiğini düşünüyorsanız bunu uygun bir lisan ile belirtmenizde fayda vardır. Bu gibi bir durumda  bir insanın fikrini  açıklamaktan çekindiğini düşünüyorsanız ona açıkça bu konu hakkında ne düşündüğünü sorabilirsiniz. Aynı zamanda böyle yaparak o kişiye, fikrine değer verildiğini de hissettirmiş olursunuz.

Net olmayan eleştiriye bir örnek:

Yeterince liderlik yapamıyorsun. Grubun başarısız ve oluşturdukları ortam, özellikle insanlar için rahatsız edici. Bu gruptan daha eşit katılım beklerdim.

Eleştiri davranış/sonuç üzerine mi yoksa kişi üzerine mi?

Yapıcı eleştiride eleştiri okları hiçbir zaman kişinin karakteri üzerine çevrilmez. Her ne kadar bu eleştiri haftada en az iki defa işinize geç kalmanıza ya da çocuğunuza karşı uygunsuz bir dil seçmenize dair olsa bile hiçbir zaman olumsuz bir şekilde kişinin davranışlarını ya da yeteneklerini değerlendirmez.

Uygun eleştiriye bir örnek:

Çizdiğin resimde, yetişkin birinin suratına benzeyen yüz ile ufak bir vücut biraz çocuksu durmuş. Bence yüz, kafa ve vücut daha orantılı çizilebilir. Belki anatomi kitaplarına bir göz atman ve orda yer alan çizimlere bakman faydalı olabilir.

Uygunsuz eleştiriye bir örnek:

Açık söylemek gerekirse çizim konusunda berbatsın. Kendine çok güveniyorsun ve çizimi ciddiye almıyorsun. Resim yapmayı, çizmeyi gerçekten ne kadar ciddiye aldığını ve bu konuda ne kadar istekli olduğunu bilmiyorum.

Yapıcı eleştiride pozitif yönlerin bahsedildiğinden emin olun.

Yapıcı eleştiride bulunurken sandviç tekniği oldukça sık kullanılan bir tekniktir. Bu teknikte önce olumlu yönden bahsedilir sonra geliştirilmesi gereken, düşünülen yerden bahsedilir ve yeniden pozitif bir noktaya değinilerek bitirilir.

Bu yapıcı eleştiri verme tekniği aynı zamanda eleştiri verilen kişinin öz güvenini ve kendini iyileştirme isteğinin kuvvetlendirilmesine de yardımcı olur.

Yapıcı eleştiride sandviç tekniğinin kullanımına bir örnek:

Konuşman gerçekten güven verici ve motive ediciydi. Belki giriş kısmını biraz daha kısa tutarak dinleyicilerin dikkatini daha toplu tutabilirsin. Buna rağmen anlatmak istediğini net bir şekilde anlattın. Dinleyicilerden bazılarının kafalarını evet şeklinde sallayarak söylediklerini onayladıklarını gördüm.

Eleştirinin dozu: 

Eleştirinin dozu konusunda geniş bir yelpazeden bahsediyoruz. Ancak aklımızda tutmamız gereken yapıcı eleştiriyi verdiğimiz kişiyi parça parça edip yerin dibine sokmak değil ona daha iyi olabilmesi konusunda yardımcı olmaktır. Unutmamak gerekir ki karşımızdaki kişiyi sözlerimiz ile acımasızca kesip biçmek ona daha iyi olması konusunda pek yardımcı olmayacaktır.

Yumuşak tonda eleştiriye bir örnek:

Bu gerçekten iyi bir başlangıç. Her ne kadar pek çok durum için hazırladığın sunum uygun olsa da kurumsal bir sunum için kullanılan renkler biraz fazla olmuş olabilir. Daha sade bir sunum mesela beyaz fon üzerine siyah yazı karakterleri ve eklenen bir resim kurumsal bir sunum için daha uygun düşecektir. Bu haliyle bile sunum oldukça okunur olmuş ve sunumun akış sırası son derece düzgün.

Sert tonda eleştiriye bir örnek:

Hazırladığın sunumda çok fazla aptalca resim ve grafik var. Ayrıca gökkuşağının tüm renkleri kullanılmış ve renkler çok parlak.  Bir şirket için uygun bir sunum haline gelebilmesi için sunumunu sadeleştir.

Acımasız bir eleştiriye örnek:

Bu sunum sanki 10 yaşında bir çocuk tarafından hazırlanmış. Her yerde binbir rengin kullanılmış olması da cabası. Bunu sadeleştirmen gerek.

Yapıcı eleştiride en iyiye odaklanılır.

Yapıcı eleştiriyi yapanın bakış açısından eleştirdiği kişi, yaptığı işte daha başarılı olmayı amaçlayan ve bunu gerçekleştirebilecek yetenek ve donanıma sahip olan kişidir. Yapıcı eleştiriyi yapan, eleştirdiği kişinin bu eleştiriyi nasıl algılayacağına dikkat eder ve iyi bir amaç taşır. Bazen eleştiriyi yapan kişi, eleştirilen kişinin iyileşme sürecini takip eder ve gerekirse yeniden olumlu, yapıcı eleştiride bulunur.

Yapıcı eleştiri yapabilme yeteneği bazı kişilerde doğal olarak bulunurken bazıları ise bu konu üzerine çalışmalar yaparak kendilerini geliştirebilir. Bu anlamda bu yazı bir farkındalık yaratmayı başarabilirse bundan çok memnun olurum. Diğer taraftan, bu yazı, olumsuz, negatif bir eleştiri ile karşılaştığınızda da bunun sizi yaralamaktan veya yaratıcılığınızı, üretkenliğinizi olumsuz etkilemesinden başka pek bir işe yaramayacağını çabuk fark etmenizi sağlar ve bu tip eleştirileri kalbinizin derinliklerine almanızın önüne geçerse iyi bir iş başarmış olur.

Turgut Şişman

Yorum yaparken lütfen hikaye ya da filmlerin konusunu açık etmeyin ki her okuyan sizle aynı zevki alabilsin ;)

yorum